Noticia

Noticia17 september 2026· 6 min di lesa

Pashentnan cu malesanan cronico ta enfrenta riesgo di siguridad tur dia; PDA ta traha pa haci nan bos conta y pa yuda crea un sistema di cuido mas sigur na Aruba.

Pashentnan cu malesanan cronico ta enfrenta riesgo di seguridad tur dia; PDA ta traha pa haci nan bos conta y pa yuda crea un sistema di cuido mas seguro na Aruba.

Pashentnan di Aruba – 17 di September 2026

Awe ta World Patient Safety Day. E campaña mundial di e aña aki ta concentra riba cuido safe pa malesanan no transmisibel, bou di e lema “Safe care for life!” – “Cuido sigur pa bida!” Tambe ta e dia cu Pashentnan di Aruba (PDA) ta wordo lansa oficialmente.

E momento aki no ta casualidad. Malesanan cronico ta unda hopi pashent na Aruba ta pasa gran parti di nan bida den e sistema di salud, y precisamente ey siguridad ta di gran importancia.

Kico ta NCD?

Malesanan no transmisibel, conoci internacionalmente como NCDs (noncommunicable diseases), ta malesanan di largo duracion cu no ta pasa di un persona pa otro.

Entre nan tin malesanan cardiovascular, cancer, diabetes y malesanan cronico di hala rosea. Nan por afecta hende di cualkier edad y hopi biaha ta exigi cuido pa e resto di bida di e persona.

Riba nivel mundial, NCDs ta afecta biyones di hende y ta responsabel pa 74% di tur morto. Den Caribe, NCDs actualmente ta causa 78% di morto, entre otro pa motibo di envehecemento di poblacion y aumento di malesanan cronico.

Aruba tambe ta parti di e realidad aki.

E estudio di hogar STEPS 2023 na Aruba a haya cu mas cu siete di cada dies residente tabatin sobrepeso of obesidad, y un cuarto parti no tabata cumpli cu recomendacionnan di WHO pa actividad fisico.

Despues di revisa e resultadonan hunto cu PAHO, e team nacional a identifica sobrepeso y obesidad, consumo di alcohol, y maneho di hipertension, diabetes y screening pa cancer como prioridadnan pa accion.

Nos poblacion tambe ta enveheciendo. Na 2024, personanan di 65 aña y mas tabata representa 17,1% di poblacion di Aruba, un aumento di 10,3 punto porcentual compara cu aña 2000.

Dicon siguridad ta un preocupacion special pa hende cu NCD?

Riba nivel mundial, un di cada dies pashent ta sufri daño durante cuido, y mas o menos mita di e daño ey ta wordo considera prevenibel.

Hende cu malesanan cronico ta enfrenta mas di e riesgo aki. Pasobra nan condicion ta dura largo, nan tin tratamento continuo y contacto frecuente cu sistema di salud. Esaki ta aumenta nan exposicion na riesgonan di siguridad.

Hopi biaha nan ta drenta sistema di salud via diferente porta y ta move entre diferente nivel di cuido y diferente institucion. Cada transicion ta un momento unda informacion por perde.

WHO ta destaca diferente riesgo:

Siguridad di medicamento.
WHO ta considera practica insigur cu medicamento y erornan di medicamento como un di e causanan principal di daño prevenibel den sistemanan di salud rond mundo. E costo mundial ta wordo calcula na aproximadamente US$42 biyon pa aña.

E iniciativa Medication Without Harm di WHO ta concentra riba tres area: uso di hopi medicamento na mesun momento, situacionnan di riesgo halto, y transicionnan di cuido.

Un persona cu diabetes, presion halto y malesa di curason, por ehempel, por ta tumando hopi diferente medicamento receta pa diferente dokter.

Adultonan mayor.
Personanan di mas cu 60 aña cu ta tuma medicamento tur dia pa varios malesa cronico por enfrenta riesgo manera exceso di medicamento, somnolencia, caida y interaccion entre medicamento.

Tin hende cu ta sigui tuma medicamento cu a wordo receta añanan pasa, aunque posiblemente nan no tin mester di dje mas.

Diagnostico y siguimento.
Riesgo por surgi den cada fase: for di prevencion y deteccion tempran, pa diagnostico, tratamento y maneho di largo duracion, sea den clinica, na cas of den comunidad.

Un diagnostico cu tarda of un resultado di test cu ningun hende a lesa por causa mes tanto daño cu un receta robes.

Loke nos ta tende for di pashentnan na Aruba

Desde cu pashent.org a habri, pashentnan y famianan a comparti nan experiencianan cu nos anonimemente.

Ainda nos ta bezig ta analisa e relatonan aki cu hopi cautela, y nos lo publica nos metodo prome cu nos publica conclusionnan.

Sinembargo, algun tema ta bolbe aparece ripitidamente:

  • Referencianan cu parce cu ta desaparece.
    Hende ta conta cu nan a wordo manda pa un specialista, pero despues nan no ta tende nada mas y no ta cla ken tin responsabilidad pa haci siguimento.

  • Cuido di emergencia como substituto.
    Ora cuido primario ta dificil pa alcanza, hende ta bay departamento di emergencia cu problemanan cu realmente ta exigi continuidad di cuido, no solamente un tratamento di un biaha.

  • Warda sin un decision.
    Cuido ta wordo pospone un biaha tras otro, te ora cu e retraso mes ta bira e resultado.

  • Famia como e ultimo red di siguridad.
    Famianan ta carga lista di medicamento, ta bolbe conta historia medico na cada profesional nobo y ta nota ora algo no ta corecto.

E experiencianan aki ta lanta preguntanan cu nos ta kere Aruba mester contesta abiertamente:

  • Ora un persona cu varios malesa cronico sali fo'i hospital, ken ta controla cu su lista di medicamento ta completo y corecto?

  • Ken ta revisa regularmente medicamentonan di adultonan mayor cu ta biba na cas of den un facilidad di cuido?

  • Ora algo bay robes, con e ta wordo reporta, y con sistema ta siña for di dje?

  • Ora un referencia ta wordo manda, ken ta confirma cu e a wordo ricibi?

Nos ta haci e preguntanan aki como partner, no como acusador.

Hopi profesional di salud na Aruba ta traha duro bou di condicionnan dificil. Problemanan di siguridad generalmente ta fayonan den e sistema, no necesariamente fayonan di un individuo.

Kico pashentnan por haci?

Campaña di WHO ta stimula hende cu condicionnan di largo duracion pa tuma un rol activo.

Siña tocante bo condicion, bo tratamento y e riesgonan cu por ta envolvi. Tene un registro actualisa di bo medicamentonan, resultado di test y citanan.

Haci pregunta. Controla si bo a compronde e contestanan. Haci siguimiento di bo resultadonan y papia ora bo sinti cu algo no ta bon.

Den practica:

  • Hiba un lista completo di tur bo medicamento na cada cita, incluyendo vitamina y producto cu bo por cumpra sin receta.

  • Puntra: “Pa kico e medicamento aki ta, y te ki ora mi mester tum'e?”

  • Si bo no tende nada tocante un test of referencia, yama. No asumi cu falta di noticia ta significa cu tur cos ta bon.

  • Hiba un persona cu bo na citanan importante.

Kico cuidadornan por haci?

Famianan y cuidadornan informal hopi biaha ta esnan cu ta nota prome ora algo ta cambia.

Bo por:

  • Tene un solo lista comparti y actualisa di medicamento y diagnostico.

  • Wak pa cambio despues di un medicamento nobo: confusion, mareo, caida of hopi soño.

  • Pidi un revision di medicamento pa famianan mayor cu ta tuma hopi medicamento.

  • Skirbi fecha di referencianan y seguimentonan.

  • Cuida bo mes tambe. Cuida un otro persona ta exigi hopi, y bo no mester carga tur cos bo so.

Profesionalnan di salud tambe tin un rol importante.

WHO ta pidi nan pa trata pashentnan y famianan como partner cu experiencia propio, pa sostene diagnostico mas seguro, uso seguro di medicamento y seguimiento coordina, y pa reporta incidentenan como oportunidad pa siña.

Dicon un organisacion di pashent ta importante

Un queho di un solo persona por wordo mira como un excepcion.

Pero hopi experiencia, colecta cu cuido y analisa cu honestidad, por mustra unda sistema mes mester cambia.

WHO ta reconoce esaki tambe.

Un di e metanan di e campaña ta pa promove participacion significativo di hende cu NCD y nan comunidadnan den identificacion di riesgonan di seguridad y den desaroyo di solucionnan hunto cu profesionalnan di salud, lidernan y personanan cu ta haci politica publico.

Hendenan cu experiencia personal cu NCD cu a yuda forma e campaña a enfatisa cu hende cu ta biba cu NCD mester wordo mira como partner, no solamente como pashent.

Ey ta unda PDA ta drenta.

Nos ta scucha pashentnan, comprende patronanan tras di nan experiencianan, conecta hende cu informacion y cu otro hende, y tuma accion door di hiba proposicionnan bon fundamenta cerca esnan cu por haci cambio sosode.

Join nos

Miembresia di Pashentnan di Aruba ta gratis y habri pa tur hende.

Bo no mester ta malo pa bira miembro.

Bishita www.pashent.org y primi riba “Bira miembro.”

Si bo tin un experiencia cu cuido di salud na Aruba, bon of malo, bo por comparti'e cu nos di forma sigur y anonimo.

Cuido seguro no ta un luho. Pa hende cu ta biba cu malesa cronico, e ta cuido pa bida.


Bron

  • World Health Organization (WHO), World Patient Safety Day 2026

  • World Health Organization (WHO), Medication Without Harm

  • PAHO/WHO, STEPS Survey Results Presented in Aruba (2024)

  • Gobierno di Aruba, Departamento di Salud Publico

  • PAHO, Health in the Americas: Aruba Country Profile

  • Revista Panamericana de Salud PúblicaHealth systems strengthening for NCD control in Aruba and Curaçao

Comparti esaki